Burgerweeshuis Kampen

Rijksmonument: 23285
Kadastrale nummer: 16293

“Weeshuispoort met een in natuursteen omlijste boogpoort in een vlak van baksteen. Boven de poort een natuurstenen memorietafel met inscriptie. Boven het vlak van baksteen een gebeeldhouwd natuurstenen sierstuk: een door weeskinderen opgehouden cartouche (1627) in een recht veld wordt geflankeerd door voluten en bekroond door eikels. Dolfijnen aan weerszijden naast de voluten.”
In 1625 werd een deel van het voormalige Bregittenklooster ingericht tot werkhuis voor arme (wees)kinderen. Nadat de werkzaamheden waren afgerond in 1627 werd de door Coenraet Crijnsen vervaardigde toegangspoort geplaatst. Hierop staan een jongetje en een meisje in weeshuis kleding. Op het schild tussen hen in staat de volgende tekst:

I.C.D.

MY.HEEFT.DE.WETALHIER.GESET
DAT.EER.EN.DEUGT
IN.JONGE.JEUGT
DOOR.ARBEIT.VROET
EN.VROOM.GEMOET
WERT.INGEPLANT
TOT.GOEDENSTA
Aо 1627

Boven de poort bevindt zich een gedenkplaat uit 1719, ter herinnering aan de renovatie, hierop de volgende tekst:

DIT.OVER.OUD.GESTIGT.EEN.HERBERG.VOOR.DE.WEESEN.
WIERD.MET.EEN.ZWAARE VAL GEDREIJGD.VRIJ.BINNEN.KORT
OF.WAS.MISSCHIEN.NU.AL.TEN GRONDE NEER GESTORT
TEN.WAAR.OPZIENDREN.VLIJT.EN VAADREN.ZORG.GEPREEZEN
HIER IN GANSCH.TIJDIG.HAD.DOOR.KONST.EN.KRAGT.VOORZ
MEN.ZAL.DEEZ.TROUHEID.IN.GEHUIGEN.BEST.BEWAAREN
DOORT.TIJDMERK.DAT.MEN.SCHREEF.WAS.ZEVENHONDERD.IA
EN DUIZEND BOVEN.HET.GETAL.VAN.NEGENTIEN
ZIJNDE.DOEN.TERTIJD.PROVISOOREN.DE.HEEREN BORGem
IOHAN.VAN.DER.WENDE.EN.IOANNES TOLLIUS.
EN.BUIJTEN.VADEREN.ROELOF.EGBERTZEN.STORM
EN.ALBERT.DE.HAAN.ALS.REGEERENDE

Thans is in dit pand het centrum voor kunsteducatie “Quintus” gevestigd.

Gevelstenen

Er is geen onderdeel aan de gevel van een woonhuis dat zo tot de verbeelding spreekt als de gevelsteen. Het gebruik van gevelstenen stamt waarschijnlijk al uit de Romeinse tijd. In de 17e en 18e eeuw werden dergelijke stenen gebruikt als “huisteken”. “Een gevelsteen diende om het huis te onderscheiden van andere huizen, om het een eigen merk te geven, zoals de wijk-, straat-, en huisnummering. Er is wel een verschil: onze adresaanduiding is van bovenaf opgelegd, terwijl de gevelsteen uit eigen vrije keuze werd geplaatst.”
Onze huisnummering is door de Fransen in 1796 ingevoerd. Hiervoor werd een adres omschreven door de naam van het huis te noemen. Had een huis geen naam of kenteken dan noemde men buren of een kenmerkend gebouw in de omgeving. Gevelstenen werden daarom gebruikt als aanduiding van het adres, aanduiding voor een bedrijf (ambacht), aanduiding van een liefdadige instelling en religieuze gebouwen. Soms herinnerde de steen aan een historische gebeurtenis.

Geerstraat 34        Voorstraat 2
Poortje voormalig Burgerweeshuis.

“Al wat leefde onder de mensen vond zijn weerklank in de afbeeldingen op gevelstenen, van liefde voor de natuur tot de behoefte om via mythologische en allegorische figuren moraal- en zedenlessen uit te delen. Wat men aantrekkelijk vond in sagen en legenden, in volksverhalen en fabels, dat drukte men uit in de keuze van de onderwerpen.” De gevelsteen op het pand aan de Voorstraat 2 stamt waarschijnlijk uit hetzelfde jaar dat het huis gebouwd werd, 1648. In het begin van de 17e eeuw werkten de steenhouwers en metselaars in Kampen onder leiding van een stadsmetselaar. In de periode tussen 1643 en 1653 had Kampen geen door de Magistraat (de Raad) aangestelde stadsmetselaar. Het lopende werk werd uitgevoerd door verschillende ambachtsmeesters en gezellen. Na de dood van de laatste stadsmetselaar in 1643 werd door de Magistraat zowel een metselaarsambt als een steenhouwersambt ingesteld.
Het pand aan de Voorstraat 2, heeft aan de gevel muurankers met het jaartal 1648, de toppilaster wordt gedragen door een kraagsteen met een manshoofd. Mogelijk is met dit kopje het hoofd van de eigenaar afgebeeld. Wie dit portretkopje gebeeldhouwd heeft is niet meer te achterhalen.

Burgerweeshuis     Burgerweeshuis

In het Kamper straatbeeld vind je vele voorbeelden van gevelstenen en gevelornamenten, “Langs gevelstenen en gevelornamenten in Kampen” is een stadswandeling die uitgegeven is door het Stedelijk Museum Kampen. Verkrijgbaar bij het Stedelijk Museum en de VVV-ANWB Kampen.
Vanmorgen op mijn wandeling, in het centrum van Kampen, kwam ik onder andere door de Geerstraat. Op de gevel van het pand Geerstraat 34 vind je ook een kraagsteen met een manshoofd. Het huis stamt eveneens uit de 17e eeuw.

Geerstraat 34        Voorstraat 2             
Voorstraat 2                           Geerstraat 34

bronvermelding:

Offenberg, Gertrude A.M. Drs.
Gevelstenen in Nederland
Geraadpleegd: 23-02-2010
Stokroos, Meindert
Alles wat je altijd al wilde weten over monumenten en bouwstijlen
Geraadpleegd: 23-02-2010
Kolman, Chr.J.
Naer de, eisch van ’t werck
Geraadpleegd: 23-02-2010

Huisnummering

Binnen de gemeente Kampen werd tussen 1807 en nu, de huisnummering verschillende keren veranderd. Dat dit het zoeken naar de juiste panden in een bepaalde straat bemoeilijkt laat zich raden. Met behulp van de concordantie op de huisnummers heb ik een aantal tabellen gemaakt, met een overzicht van de verschillende huisnummers in een aantal straten, die voor mijn onderzoek van belang zijn. Deze straten liggen in de directe omgeving van Voorstraat 2 en Boven Nieuwstraat 3.


Overzicht Kadastralenummers, hoek Koornmarkt en Voorstraat

Bronvermelding:

Concordantie op de huisnummers van de binnenstad van Kampen
H.W. van den Hoven
Kampen, januari 1987
Aanwezig in het Gemeentarchief van Kampen
Geraadpleegd 07-01-2010

Straatnaamgeving

Vermelding van de naam van de stad Kampen komt in 1227 voor het eerst voor in schriftelijke bronnen. Er was toen al sprake van een aanzienlijke nederzetting aan de rivier de IJssel. In de 13e en de 14e eeuw ontwikkelde Kampen zich tot een van de belangrijkste steden van de Noordelijke Nederlanden. De grote welvaart in de late middeleeuwen ontstond, doordat Kamper schippers en handelaren een belangrijke rol speelden in het handelsverkeer van Noord- en West-Europa. Dit was eveneens de reden van een snelle groei van de bevolking. De toename van inwoners leidde tot vergroting van het stadsgebied, verandering van het stratenpatroon en haar bebouwing. Door de groei van de bevolking van Kampen nam de vraag naar nieuwe percelen toe. Oorspronkelijk kende de Oudestraat lange en brede percelen die doorliepen tot aan de Burgwal. Door opdeling of koop van deze erven ontstonden nieuwe straten en stegen zoals de Nieuwstraat en de Hofstraat.


Stadsplattegrond 1598


In de middeleeuwen waren de steden verdeeld in wijken of kwartieren. Deze indeling bleef eeuwenlang bestaan. Veel steden en dorpen kenden na hun ontstaan namen om de wijken en straten van elkaar te onderscheiden. Het werd gebruikt als hulpmiddel bij het besturen van de stad, het aangeven van de ligging bij koop en verkoop en het heffen van belasting op onroerend goed.
Al vanaf het midden van de 14e eeuw kent Kampen een verdeling in Wijken, ook Espels genoemd. Elke wijk had zijn eigen wijkmeester, in Kampen ook hoofdlieden genoemd, hoogst waarschijnlijk hielden zij ook toezicht op de splitsing van de percelen. Wanneer straten en stegen op particulier terrein werden aangelegd was het stadsbestuur gedwongen de grond te vorderen, afspraak was dat de kosten evenredig zouden worden gedeeld door de stad en de bewoners. De stad zorgde voor de bestrating en de bewoners voor het onderhoud. “De twaalf stegen tussen de Oudestraat en de Voorstraat werden door de eigenaren van de huizen aan de Oudestraat, veelal rijke schippers en handelaren, aangelegd om hun achtererven toegangkelijk te maken. Zij bouwden daar verhuurbare woningen, achterhuizen en werkplaatsen.” (a)


Middeleeuwse wijkindeling Kampen


De stad gelegen binnen de muren:
Wijk I Over- of Bovenespel (tussen Bovenhaven en de Geerstraat)
Wijk II Horst- of Cellebroederespel (tussen Geerstraat en Sint Jacobsteeg)
Wijk III Broederespel (tussen Sint Jacobsteeg en Houtzagerssteeg)
Wijk IV Uter of Buitenespel (tussen Houtzagerssteeg en de Buitenhaven)
Alle gebieden die niet omsloten waren door stadsmuren werden aangeduid met “de Vrijheid”. Alle erven en landerijen, inclusief Brunnepe, behoorden daartoe. Een aparte plaats nam de wijk “De Hagen” in, het was een niet ommuurd gebied en behoorde niet bij het Buitenespel en niet bij “de vrijheid”.


Stadsplattegrond 1649


Wie woonde waar
De straatnaam alleen was vaak niet voldoende om de verschillende percelen aan te duiden, ter onderscheiding werden huisnamen, gevelstenen en andere merktekens gebruikt. Voorbeelden hiervan waren bijvoorbeeld de huizen met de naam “Pelicaen” en “Dom van Keulen”. Voor zover bekend is het gebruik van huisnamen in Kampen beperkt gebleven tot het welvarendste gedeelte van de stad. Voor de registratie bleef het gebruik van de wijk- en straatnaam het belangrijkste hulpmiddel.
De “belangrijkste” straten kregen vaste benamingen veelal afgeleid van veldnamen (Melmerweg), personen (Geerstraat), functie (Koornmarkt), leeftijd (Oudestraat en Nieuwstraat), ligging (achter de Nieuwe Muur) of de aanwezigheid van een belangrijk gebouw (Muntplein).
De Nieuwstraat, ontstaan voor 1300 (nu Boven- en Buiten Nieuwstraat), dankt zijn naam aan het feit dat hij is ontstaan na de Oudestraat en dus “nieuwer” is.
Parallel aan de Oudestraat liep de Waterstraat, toen de stadsmuur in de 14e eeuw werd verlegd veranderde de naam in Achter de Nieuwemuur (soms ook Nieuwe Muurstraat of Nieuwe IJsselmuurstraat, nu Voorstraat).
De Gemeentewet van 29 juni 1851 verplichte de gemeenten tot een wijkindeling en het vastleggen van de straatnamen. Ook gaf deze wet de gemeenteraad de bevoegdheid tot het vaststellen van nieuwe straatnamen.
Artikel 174 van de Gemeentewet van 29 juni 1851, luidt: “Hij (de Gemeenteraad) maakt, in overeenstemming met algemeene of provinciale voorschriften, de noodige verordeningen tot verdeeling der gemeente in wijken en tot opmaking van staten der bevolking (bevolkingsregister) en harer behuizing.”
Door de groei van de stad Kampen ontstonden vele nieuwe stegen en straten die om administratieve redenen een naam moesten krijgen. In de volksmond ontstonden dan ook verschillende benamingen voor dezelfde straten. In 1881 werd hierover zelfs geklaagd in de gemeenteraad van Kampen (raadsvergadering van 26 april 1881). De gewoonte om straten officiële namen te geven is gegroeid tussen 1875 en 1890.
“Bij de behandeling van de begroting voor 1876 besloot de gemeenteraad een bedrag beschikbaar te stellen om de straten en pleinen te voorzien van naambordjes” (raadsvergadering van 20 october 1875).
In 1883 drong een raadslid er op aan met een voorstel betreffende straatnaamgeving te komen, pas in 1890 kwam het college van Burgemeester en wethouders daadwerkelijk met een voorstel tot het geven van namen aan straten.
De “gewoonte” dat de gemeenteraad de straatnamen vaststelt werd in 1950 bevoegdheid. In dit jaar werd de “Verordening op straatnamen en huisnummering” vastgesteld. Deze verordening is voor het laatst gewijzigd op 19-12-2002 en op 01-01-2003 in werking getreden.


Stadsplattegrond 2010 (gemeente Kampen 2010)

Bronvermelding:

Westerink, Geraart (2008)
Stad in de steigers: stadsvernieuwing in Kampen vanaf de jaren zeventig van de 20e eeuw
Geraadpleegd: februari 2010.
H.W. van den Hoven (1986)
K. Schilder
D. van der Vlis
Gezichten in de straten van Kampen met een historische beschrijving
Geraadpleegd: februari 2010.
Chr. J. Kolman (1993)
Naer de eisch van ’t werck: De organisatie van het bouwen te Kampen 1450-1650
(a) Citaat blz. 26
Geraadpleegd: 14 februari 2010
Speet, B.M.J. (1986)
Historische stedenatlas van Nederland: Kampen
Geraadpleegd: 14-02-2010
http://nl.wikipedia.org/wiki/Straatnaam
geraadpleegd: 13-01-1010
http://www.allesoverstraatnamen.nl/
geraadpleegd: 13-01-2010
Gemeente Kampen: Verordening Straatnaamgeving en Huisnummering
https://www.kampen.nl/secure/digitalebalie/regelgeving/openbareordeenveiligheid/verordeningstraatnaamgevingenhuisnummering1/id_37783
Geraadpleegd: 13-01-2010
Gemeentearchief Kampen
http://www.gemeentearchiefkampen.nl/

Archiefbezoek

Vandaag heb ik een bezoek gebracht aan het gemeentearchief van Kampen. Allereerst heb ik onderzoek gedaan naar de huisnummering van panden in de Voorstraat, Koornmarkt, Muntsteeg, Muntplein en Boven Nieuwstraat. Tussen 1807 en heden is de huisnummering 7 keer aangepast. Ik heb hierbij gebruik gemaakt van de:
“Concordantie op de huisnummers van de binnenstad van Kampen
H.W. van den Hoven
Kampen, januari 1987”
Daarna ben ik op zoek geweest naar testamenten, doopinschrijvingen, onderzoek in de kaartenbak van de 50e penning 1724-1811 en de kaartenbak Lidmaten N.H. kerk 1579-1851.

Rijksmonument

In het uittreksel van het kadaster staat dat het, bij het pand in de Voorstraat 2, gaat om een Rijksmonument. Ook het pand aan de Boven Nieuwstraat 3 is een Rijksmonument.
Ik heb daarom een uittreksel uit het Rijksmonumentenregister aangevraagd bij de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed.
1. Object-gegevens: Rijks-monumentennummer 23400
Kadastrale gegevens: inschrijvingsdatum 22-11-1972
Redengevende omschrijving:
Huis met gepleisterde trapgevel, bekroond door pilaster op kraagsteen, in jaarankers gedateerd 1648. De treden gedekt met geprofileerde natuurstenen platen; sierankers.
2. Object-gegevens: Rijks-monumentennummer 22964
Redengevende omschrijving:
Het pand, een geheel uitmakend met Boven Nieuwstraat 1. Gecementeerde gevel, vensters met roedenverdeling. Het hoge schilddak eindigt links tegen een topgevel. XVII-XVIII.

Er zijn verschillende websites waar informatie te vinden is over (Rijks)monumenten in Nederland. Enkele zal ik hier noemen:

Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap:
http://cultureelerfgoed.nl/
De Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed is het kennisinstituut voor archeologie, monumenten en cultuurlandschap. Deze kennis zet de Rijksdienst in om met wetten en regels het erfgoed te beschermen en te ontwikkelen.
Op deze website is het o.a. mogelijk om een uittreksel uit het monumentenregister te verkrijgen.
Geraadpleegd op 03-01-2010

Monumenten anno nu:
http://www.monumenten.nl/
Een initiatief van het Nationaal Restauratiefonds en de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed.
Wat is Monumenten.nl?
Monumenten.nl geeft eigenaren van monumentale panden informatie over de financiële mogelijkheden, onderhoud en wet- en regelgeving. Ook wil Monumenten.nl een platform zijn voor het uitwisselen van ervaringen. Hiermee willen we de kennis onder eigenaren vergroten zodat waardevolle panden behouden blijven.
geraadpleegd op 03-01-2010

Lijst van Rijksmonumenten in Kampen: 
Wikipedia
geraadpleegd op 11-02-2014